Расказваем, як 50 гадоў таму Камітэт абароны рабочых праклаў шлях да легендарнай  «Салідарнасці»

Адкрытасць Камітэта абароны рабочых была рызыкоўным рашэннем, але разлік актывістаў аказаўся слушным. Камуністы не змаглі задушыць хвалі грамадскай салідарнасці. 

Ілюстрацыя

https://x.com/ipngovpl/status/1970400524299075698/photo/1

23 верасня 1976 года ў Польшчы паўстаў Камітэт абароны рабочых (Komitet Obrony Robotników(KOR), які адкрыта дапамагаў людзям, якіх камуністычныя ўлады пераследавалі за ўдзел у чэрвеньскіх пратэстах. Праз пяць гадоў дзеячы камітэта далучыліся да значна шырэйшага руху — «Салідарнасці».

Пасля масавых пратэстаў рабочых у чэрвені 1976 года ў Радаме, Урсусе і Плоцку іх арыштоўвалі, судзілі і звальнялі. KOR збіраў грошы для іх сем’яў, арганізоўваў юрыдычную і медыцынскую дапамогу, паведамляў грамадству пра рэпрэсіі. У звароце, апублікаваным у дзень заснавання, 14 падпісантаў запатрабавалі вызваліць пакараных і вярнуць звольненых на працу. Сярод іх былі пісьменнік Ежы Анджэеўскі, апазіцыянеры Яцэк Куронь і Ян Юзаф Ліпскі, святар Ян Зея.

Адзін з заснавальнікаў KOR Пётр Наімскі ў інтэрв’ю Польскаму радыё ў 2020 годзе тлумачыў, чаму яны вырашылі дзейнічаць адкрыта:

— Стварэнне ўстаноў — незалежных устаноў — стала асновай, стала праграмай, праз якую мы вырашылі ўвасобіць ідэю незалежнасці. Мы свядома звязалі з ёй сваю дзейнасць. Новы спосаб, новая тактыка, якую мы тады прапанавалі, — тактыка адкрытых, нефармальных дзеянняў у рэпрэсіўнай камуністычнай дзяржаве — прынесла вельмі добрыя вынікі.

Камітэт аб’яднаў людзей з розных асяроддзяў. Сын Яна Юзафа Ліпскага, Ян Томаш, у 2017 годзе прыгадваў, што яго бацька асабліва баяўся паўтарэння ранейшага досведу, калі пратэстоўцы заставаліся без падтрымкі іншых частак грамадства, здаўленага рэпрэсіўным апаратам ПНР:

— Існавала вялікая боязь распаду грамадскай салідарнасці, распаду нацыі. Ён менавіта так гэта фармуляваў. Пасля падзей 1968 года, калі інтэлігенцыя і студэнты засталіся адны, і пасля снежня 1970-га, калі адны засталіся рабочыя, ён вельмі баяўся, што такое становішча замацуецца. Камітэт і быў дзеяннем, якое мусіла аднавіць гэтую салідарнасць.

Адкрытасць Камітэту абароны рабочых была рызыкоўным рашэннем: заснавальнікі не ведалі, як адкажуць камуністычныя ўлады. Удзельнік камітэта Ян Літыньскі ў 2011 годзе ўспамінаў развагі, што папярэднічалі яго стварэнню:

— Гэта была, я б сказаў, пэўная гульня. Раней ужо з’яўляліся развагі і розныя тэксты на гэтую тэму, у тым ліку артыкул Яцэка Куроня ў часопісе «Культура», надрукаваны пад псеўданімам. Ён пісаў пра развіццё грамадскага руху: што гэта яго пачатак, што нават у выпадку рэпрэсій працэс ужо пойдзе, лавіна зрушыцца з месца. Як высветлілася, разлік быў слушны.

У верасні 1977 года арганізацыя стала Камітэтам грамадскай самаабароны «Камітэтам абароны рабочых». Побач з дапамогай рэпрэсаваным развіваліся незалежныя лекцыйныя клубы, выдавецтвы і прафсаюзныя ініцыятывы. Збігнеў Рамашэўскі, які ўзначальваў Бюро па дапамозе пацярпелым у Камітэце, у 2006 годзе апісваў гэтую сетку так:

— Быў Лятучы ўніверсітэт, дзе чыталі лекцыі, былі і выдавецтвы, асабліва «Нова». Вялася праца сярод сялян, узнікалі свабодныя прафсаюзы. У значнай ступені гэта былі самастойныя ініцыятывы, якія развіваліся і пэўным чынам узгаднялі сваю працу. Калі пачыналася вялікая справа, усе браліся за яе.

Незалежны друк дапамагаў распаўсюджваць звесткі, якія дзяржаўная цэнзура не прапускала. Гісторык Анджэй Пачкоўскі ў 2006 годзе падкрэсліваў маштаб руху, які паўстаў навокал Камітэту:

— Гэта быў пачатак вялікай хвалі, якая ў часы «Салідарнасці» выйшла далёка за межы інтэлігенцкага асяроддзя і працягвалася нават падчас ваеннага становішча. Выходзілі сотні газет, друкаваліся тысячы брашур і кніг. Пачатак усяго гэтага звязаны менавіта з Камітэтам абароны рабочых.

Для Польшчы, якая знаходзілася ў савецкім блоку, незалежная грамадская арганізацыя мела і палітычнае значэнне. У 1980 годзе паўстала «Салідарнасць», а праз год дзеячы КАР палічылі задачу свайго камітэта завершанай. На з’ездзе новага прафсаюза адзін з заснавальнікаў арганізацыі, прафесар Эдвард Ліпіньскі, зачытаў заяву:

— Мы лічым, што кожны, каму былі блізкія мэты Камітэта абароны рабочых, а пазней Камітэта грамадскай самаабароны „КАР“, сёння павінен, адпаведна сваім ведам і ўменням, падтрымліваць „Салідарнасць“, працаваць у яе шэрагах або на яе карысць. У пятую гадавіну стварэння Камітэта абароны рабочых мы прызнаём нашу дзейнасць завершанай.

У сярэдзіне 1970-х гадоў Польшча заставалася савецкім сатэлітам: улада кантралявала прафсаюзы і прэсу, а адкрытая нязгода пагражала звальненнем або арыштам. Пры гэтым рабочых афіцыйна называлі апорай дзяржавы. Калі ў чэрвені 1976 года яны выйшлі пратэставаць супраць павышэння цэн, улады адказалі кулямі і дручкамі. Менавіта гэтая супярэчнасць падштурхнула частку інтэлігенцыі не толькі выказаць падтрымку рабочым, але і арганізаваць для іх рэальную дапамогу.

KOR завяршыў працу 23 верасня 1981 года, уліваючыся ў масавую «Салідарнасць». Яго гісторыя паказвае, як дапамога людзям пасля канкрэтных рэпрэсій перарасла ў сувязі і незалежныя ініцыятывы, на якія змог абаперціся масавы рух.

Слухайце аўдыё!

эж